Salute! Поздрав

16.октомври 1968. Олимписки стадион, Мексико Сити, (Мексико). XIX Олимписки Игри.  Церемонија на доделување медали во дисциплината 200м. мажи. На подиумот се искачуваат тројцата првопласирани за прогласување: бронзен – Џон Карлос (John Carlos); сребрен – Питер Норман (Peter Norman); златен – Томи Смит (Tommie Smith). Се свири химната на САД во чест на златниот медалист Томи. Вака звучи како најобична церемонија за доделување медали. Но таа слика на овие тројца шампиони ќе стане една од напопуларните слики во историјата на спортот, Олимпизмот, но и воопшто во современата, поп култура.

 Tommie Smith, John Carlos и Peter Norman за време прогласувањето на трката на 200м на ОИ Максико.

Tommie Smith, John Carlos и Peter Norman за време прогласувањето на трката на 200м на ОИ Максико.

Ја листав книгата “Издржи, кралице“ да се потсетам на некои содржини кои сме ги напишале пред три-четири години и застанав на едно интервју кое ме потсети дека ви ја должам приказната за овие тројца шампиони. Девојката која ме интервјуираше направи одлично интервју, (реткост за жал) и токму затоа и решивме да го ставиме во книгата, како белег на едно време. Пред да ви ја раскажам нивната приказна, еве го цитатот од прашањето и одговорот:

 Кои се твоите омилени личности во светот на спортот? Можеби твои идоли и примери?

Па не можам да речам дека имам некој посебен идол, но има огромен број на спортисти на кои им се восхитувам. Спортист е моќен термин и ја дефинира борбеноста и храброста на една личност, па и по тоа се двои од останатите. Тoа се фасцинантни фигури кои не работеле само за себе, туку и за спортот, но и за човештвото воопшто, како на пример Peter Norman, Tommie Smith, John Carlos кои на Олимпијадата во Мексико во `68, во ера кога црната раса сеуште се бори за рамноправност, тие гордо се искачија на пиедесталот, боси и со исправена десна рака, стегната во тупацина, што своевремено се толкувало како “отпор на црната раса“, иако се работи само за борба за еднакви права, а свесни за последиците кои следат. Тие сепак ја покажуваат својата спортска храброст и се одлучуваат на ваков потег. Вакви фигури се ретки, но значајни во светот на спортот и токму ваквите спортисти ме фасцинираат и мотивираат. (остатокот од интервјуто ќе го најдете во книгата)

            Интервјуто е од 2013г, но со овие ликови и нивното дело бев запознаена барем некои пет-шест години претходно, кога на еден тренинг на кеј со брат ми Александар и нашиот спаринг партнер Томе Попчевалиев истрчувавме накај дома. Точно се сеќавам и на местото каде Томе ни ја кажа нивната сторија – привршувавме со тренингот и бевме на кеј, кај потегот спроти МТВ упатени кон правец на Маџир маало. Ни ја раскажа накратко приказната која јас сега ќе ви ја раскажам. Томе тогаш го имаше запамтено само името на победникот – Томи, бидејќи се имењаци, така ни кажа. Од тука, не беше тешко подоцна да се изгуглаат тие клучни термини: Томи, Олимпијада, Мексико 1968 и веднаш да излезе нивната сторија. И каква сторија имаат.

беџот кој Tommie Smith, John Carlos and Peter Norman го носеле за време на прогласувањето

беџот кој Tommie Smith, John Carlos and Peter Norman го носеле за време на прогласувањето

 Ви реков дека не била обична церемонија. На пидесталот, Американците, Томи и Џон се појавуваат само по црни чорапи во знак на протест за еднаквост на човековите права на сите луѓе. Аха, да, тука треба да ви споменам дека Томи и Џон се црнци и дека во 1968 сеуште постои расизам на високо ниво во Америка, но и во светот. Тука влегува во приказната и второ пласираниот, Питер кој иако е белец од Австралија, сепак решава да ги подржи своите колеги и конкуренти, со тоа што и тој, како и нив двајца става еден од беџовите на кои пишува “Olympic Project for Human Rights“ (Олимписки Проект за Човекови Права). Во моментот кога се свири химната, Томи и Џон кои носат црна ракавица, ја креваат раката стисната во тупаница, со наведната глава во солидарност за Црнечкото Движење за Слобода во Америка. Но тука не е крајот, туку почетокот на приказната. Тука почнуваат проблемите за овие тројца.

            Веднаш по церемонијата, тогашниот претседател на Интернационалниот Олимписки Комитет (ИОК) истакнува дека тоа бил политички потег и дека нема простор за такви потези на Игрите. Тие и двајцата се веднаш суспендирани од тимот на САД и принудени да го напуштат Олимпиското село. Кога се вратиле дома, ситуацијата била уште полоша. Тие и нивните семејства биле под постојан притисок, постојани закани по нивниот живот и по животот на нивните семејства, нивните домови биле напаѓани и морале да се селат, не можеле да најдат работа и покрај тоа што биле Олимписки медалист, кои настапиле во името на САД, а Томи направил и светски рекорд токму на таа трка, биле третирани како обични криминалци. Со години единствено што можеле да работат е да мијат автомобили или да чистат.

(од д. кон л.) Питер Норман, Томи смит, Џон Карлос

(од д. кон л.) Питер Норман, Томи Смит, Џон Карлос

  Ситуацијата не била подобра ни за Питер Норман, кој ги подржал и носел беџ, иако бил белец од Австралија. Всушност, за него може да речеме дека била најлоша. Вниманието на светот било свртено кон “црните тркачи“ кои протестирале за своите права, а тој како да бил заборавен. Но неговите постапки биле лошо прифатени од Атлетската федерација на Австралија и нивниот олимписки комитет. И покрај тоа што и понатаму бил најдобриот спринтер во Австралија, во квалификационите трки на Олимпијадата во Мексико дури и го соборил светскиот (и австралиски) рекорд, (само на кратко, бидејќи Томи ќе му го собори веднаш потоа), иако се квалификувал за следните ОИ во Минхен, тој не бил повикан да биде дел од Олимпискиот тим. До крајот на животот живеел без соодветно признание за постигнатите успеси, иако биле најголеми достигнување до тогаш за еден Австралиски атлетичар и спортист и живеел во скромни услови. Кога во 2000година се одржа Олимпијадата во Сиднеј, Австралија, дури ни тогаш не бил повикан да биде дел од свечената церемонија на отворање на Игрите покрај неговите колеги кои имаат посебен придонес во спортот и олимпизмот на Австралија, иако веќе времињата драстично се смениле. Дури и Томи и Џон добиле признание од САД и извинување, до тогаш тие станале еден вид на живи легенди, херои, но не и Питер Норман. Кога тие го контактирале, бидејќи тие и двајцата биле почесни гости на тимот на САД на ОИ Сиднеј 2000г, тој им кажал дека нема да биде дел од игрите, не е повикан и дека не е во можност да допатува до Сиднеј на свој трошок. Тимот на САД без двоумење му ги покриле трошоците за авионски билет и го однеле на забавата на Мајкл Џонсон. Да, тој Мајкл Џонсон, легендарниот Мајкл Џонсон. А тој, скромно и со огромна почит го поздравил Питер Норман и му заблагодарил што пред толку години им дал подршка на црнците и покрај последиците со кои морал да се соочи до крајот на животот. Питер не сметал дека било кој го познава и дека го памети, но сите угледни спортисти кои таа вечер биле на скромната забава, имале огромна почит.

            Години подоцна, во 2005, во нивна чест ќе биде изградена и статуа со овој момент која се наоѓа во Универзитетот Сан Хозе во Калифорнија, а нивна статуа има и во Националниот Музеј за Африканско-Американска историја.

            Питер Норман за жал не доживува да ги види овие признанија бидејќи умира од срцев удат во 2006, но неговиот внук до тогаш успева да направи документарен филм за нивната приказна кој го издава во 2008 под насловот Salute (Поздрав). На 11 октомври 2012, Австралискиот Парламент има дебата за јавно и официјално извинување за неправедниот третман кон Питер Норман во името на нацијата, но Австралискиот ОИ го оспорува ова со банални објаснувања дека Питер Норман не бил оштетен и дека не му се должи извинување. Добро е да се знае дека ова го нема само во Македонија, ситни мали души чии имиња ќе бидат заборавени штом ќе бидат спуштени под земја, додека имињата и статуите на големи спортисти како овие тројца, гордо ќе стојат и ќе се прераскажуваат со години и векови во иднината!

Оваа слика денес е многу популарна како пример за борбеност и во поп културата. Познатиот американски изведувач Jay-Z во своето видео за песната ’The Story of O.J.’ го доловува токму овој момент во една сцена.

Jay-Z во своето видео за песната ’The Story of O.J.’

Jay-Z во своето видео за песната ’The Story of O.J.’

 

            За крај ќе ви препорачам да го изгледате документарецот или некое од видеата на you tube на овие тројца, за да поблиску, подетално и посликовито ја доживеете нивната импресивна приказна за која ќе се понадевам дека ќе ве натера да размислите посуштински за постапките кои ги правиме во животот и за кои сметаме дека немаат последици и не оставаат трага. Но имаат. Позитивни или негативни, сите имаат лекција од која треба да извлечеме поука.

Permalink